حدیث روز
امام حسين عليه السلام: خوش اخلاقى عبادت است. (كنزالعمال، ج13، ص151، ح36472)
امام على عليه السلام: هر كس خوش اخلاق باشد، زندگى اش پاكيزه و گوارا مى گردد. (نهج البلاغه،خطبه 184)
رسول اكرم صلى الله عليه و آله :يكديگر را به رفتار نيك با زنان سفارش كنيد.بحارالأنوار، ج33، ص628
رسول اكرم صلى الله عليه و آله:هرزنى،از دنيابرودوشوهرش ازاوراضى باشد،به بهشت مى رود.نهج الفصاحه،ح 1022
رسول اكرم صلى الله عليه و آله :حيا خوب است ولى براى زنان خوب تر است. نهج الفصاحه، ح 2006

سبک زندگی و سیره عبادى امام رضا علیه السلام

 

سبک زندگی و سیره عبادى امام رضا علیه السلام

فلسفه زندگی هر انسانی سبک زندگی او را می‌سازد. هر مسلمانی باید بر اساس آموزه‌های قرآنی و روایی فلسفه و سبک زندگی خود را سامان دهد. از آنجا که در سبک زندگی رویه و روش‌هایی لازم است که انسان با مهارت آنها را کسب کند، بهره‌مندی از سرمشق‌ها بسیار می‌تواند کمک کار انسان باشد. از جمله این سرمشق‌های معصوم و الهی می‌توان به امام رضا(ع)‌ اشاره کرد.

نویسنده با مراجعه به روایات بر آن است تا سبک زندگی آن امام همام(ع) را تبیین  کند تا سرمشق همه  جویندگان فلاح و سعادت دنیا و آخرت باشد.

* سیره عبادى امام رضا(ع)

 

برای هر مومنی عبادت مهم‌ترین دغدغه است؛ زیرا این عبادت است که دنیا و آخرت او را می‌سازد. بنابراین، هر مومنی به عبادت اهتمام می‌ورزد. امامان(ع) نیز این‌گونه هستند و بر آن بودند که به عبادت محض و خالص بپردازند هر چند که همه ابعاد زندگی آنان عبادی است ولی توجه به عبادت محض چون نماز و روزه و حج در دستور کار ایشان بود. از جمله اعمال عبادی امام رضا(ع) که بدان اهتمام داشتند عبارتند از:

  1. یاد و ذکر خـدا

 

در آیات قرآن بر ذکر و یاد دائمی‌خداوند بسیار تأکید شده و مردم را به ذکر کثیر دعوت نموده است؛ زیرا ذکر خدا موجب می‌شود تا شخص همواره خود را در محضر خدا دیده و تقوای الهی را مراعات کند. امام رضا(ع) بسیار اهل ذکر بود و این ذکرش ریشه در خشیت و خوف الهی داشت. رَجاءُ بْنُ أَبى الضّحاکِ می‌گوید:به خدا قسم هرگز کسى را باتقواتر و به ذکر خدا گویاتر و از‌ترس خدا بیمناکتر از او [امام رضا ع] نـدیـدم.

(مشکاه الانوار، ص 62)

 

این سخن از کسی نقل می‌شود که می‌توان او را مأمور دولت و دشمن امام دانست؛ در حقیقت فضل آن است که دشمن بر آن گواهی دهد. فضایل امام(ع) به‌گونه‌ای است که دشمن نیز بر آن شهادت می‌دهد؛ زیرا رجاء بن ابى ضحاک، از وابستگان خلافت عباسى و مأمورى بود که حضرت رضا(ع)را از مدینه به خراسان برد و در تمام مدت سفر، مراقب حالات و رفتار آن حضرت بود و جزئیات امور را زیرنظر داشت. مشاهدات او در مسیر حرکت، گواهى است بر سیره عبادى و حالات معنوى حضرت رضا(ع) که پیوسته «تقوا» و «ذکر خدا» و «خوف از خدا» بر آن حضرت حاکم بود.

ایشان به عبادت بسیار توجه داشت و دمی ‌از عبادت باز نمی‌ایستاد. در روایت است که در ایام حضور امام در خراسان، آن حضرت(ع) مدّتى در سرخس زندانى و تحت نظر بوده است و بیشتر فرصت را به نماز و عبادت مى‌گذرانده است.

عَبْدُ السَّلامِ بْنُ الْهِرَوى هراتى گوید:به در خانه‌اى که امام رضا(ع)را در شهر سرخس زندانى کرده بودند آمدم و آن حضرت آنجا گرفتار بود، از زندانبان اجازه [ملاقات] خواستم، به من گفت: راهى بر او ندارى، پرسیدم: چرا؟ گفت: براى اینکه او بیشتر اوقات در روز و شب هزار رکعت نماز مى‌خواند. (عیون اخبار رضا، ج2، ص 197 ح 6)

  1. عبادت‌هاى شبانه و نماز شب

 

خداوند در آیات سوره مزمل از پیامبرش می‌خواهد تا به نماز شب برخیزد و شب زنده داری کند و تنها یک سوم از شب را به استراحت پرداخته  و نصف یا دو سوم آن را به بیداری و عبادت و ذکر الهی‌ اشتغال داشته باشد. اصولا تهجد شبانه موجب می‌شود تا انسان به جایی برسد که خداوند آن را مقام محمود دانسته است: وَمِنَ اللَّیْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نَافِلَهً لَّکَ عَسَى أَن یَبْعَثَکَ رَبُّکَ مَقَامًا مَّحْمُودًا؛ و پاسى از شب را زنده بدار، تا براى تو [به منزله‏] نافله‏اى باشد، امید که پروردگارت تو را به مقامى ستوده برساند. (اسراء، آیه 79)

امام رضا(ع) به نماز شب و تهجد و بیداری شبانه اهتمام می‌ورزید. إِسْماعیلَ بْنِ عَلِیّ برادر دِعْبِل خزاعی شاعر معروف نقل مى کند: امام رضا(ع) به دعبل پیراهنى از خزّ هدیه کرد و به او گفت که قدر این پیراهن را بدان، من هزار شب [و] در هر شبى هزار رکعت با آن نماز گذارده و هزار بار قرآن ختم کرده‌ام. (بحارالانوار، 83، ص 222 ح 7)

امام این پیراهن را به‌عنوان بخشش و هدیه به دعبل می‌دهد؛ زیرا او قصیده‌ای در مدح و ثنای خاندان اهل‌بیت(ع) سروده و در نزد ایشان می‌خواند و ایشان نیز صله می‌دهد. دعبل، شاعر اهل بیت(ع) بود. شعر متعهّد و ولایى او درباره خاندان پیامبر(ع) مورد قبول و تقدیر حضرت رضا(ع) قرار گرفت و امام به او سکّه و پیراهن مخصوص خویش را بخشید، پیراهنى که در آن، خدا را بسیار عبادت کرده بود و جامه‌اى مقدّس و پربها به شمار مى‌رفت.

همچنین مأمور خلیفه عباسی رَجاءُ بْنُ أَبى الضَّحّاکِ می‌گوید:امام رضا(ع) در سفر و حضر، نماز شب، شفع، وتر و دو رکعت [نافله] صبح را ‌ترک نمى‌کرد. (بحارالانوار، ج 49، ص 94)

باید یاد‌آور شد که نمازهای روزانه 51 رکعت است که 17 رکعت نماز واجب و 34 رکعت نماز مستحب به‌عنوان «نوافل» است. این مأمور خلیفه می‌گوید که امام رضا(ع) این‌گونه عمل می‌کرد؛ اما در این میان با همه سختی‌ها و مشکلاتی که در سفر و حضر است، امام به نوافل خاصی از جمله نماز شب اهمیت ویژه می‌داد و اگر به هر دلیلی سایر نوافل‌ترک می‌شد این چند نافله‌ترک نمی‌شد و حضرت رضا(ع) چه در سفر و چه در حضر، این نافله‌ها را از دست نمی‌دادند و آنها را به جا می‌آورند تا این‌گونه اهمیت این نوافل خاص نشان داده شود.

إِبْراهیمُ بْنُ الْعَبّاسِ هم درباره شب زنده‏دارى امام  می‌گوید: امام شبها خواب کم و بیدارى زیاد داشت و بیشتر شبها تا سحر [براى عبادت] بیدار مى‌ماند. (بحارالانوار، ج 49، ص 91)

 

  1. محافظت بر بین‌الطلوعین

 

آن حضرت(ع) نه تنها بر شب زنده‌داری تأکید داشت، بلکه بر آن بود تا بین الطلوعین یعنی از فجر تا طلوع خورشید را نیز بیدار باشد و به عبادت و دعا بپردازد. این سیره همه امامان معصوم(ع) بود و حتی آنان، شیعیان را هم توصیه کرده‌اند که فرصت خاص بین طلوع فجر و طلوع خورشید را مغتنم بشمارند و به عبادت و ذکر بپردازند و از خواب این موقع بپرهیزند که خفتن در بین الطّلوعین، ناپسند است.

 

رَجاءُ بْنُ أَبى الضّحاکِ فرمانده مأموران مأمون براى آوردن امام رضا(ع) در ضمن شرح عبادت‌هاى شبانه‌روزى امام مى‌گوید: ایشان هنگامى که صبح مى‌کرد نماز را مى‌خواند، پس از سلام در جایگاه نماز می‌نشست و به تسبیح و حمد و تکبیر و تهلیل خدا مشغول مى‌شد و به پیامبر و آل او صلوات مى‌فرستاد تا اینکه خورشید طلوع مى‌کرد. (بحارالانوار، ج 49، ص 92)

 

  1. ختم قرآن و تدبّر در آن

 

بر اساس فرمان الهی تلاوت قرآن همواره با دقّت و تدبّر در معانى و پیام‌هاى کلام خدا وظیفه هر مسلمان است و هرچه بیشتر تلاوت شود، اجر و پاداش بیشترى نصیب قرآن‌خوان مى‌شود. خداوند در آیاتی از جمله سوره مزمل بر اهتمام به تلاوت و‌ترتیل و تدبر در قرآن تأکید کرده است. معصومان(ع) به این امر توجه خاصی داشتند.

ابراهیم بن عباس گوید: امام رضا(ع) در هر سه روز قرآن را ختم مى‌کرد و مى‌فرمود: اگر بخواهم آن را در کمتر از سه روز هم مى‌توانم تمام کنم ولکن از هیچ آیه‌اى نمى‌گذرم مگر اینکه در آن فکر و دقت مى‌کنم که درباره چه موضوعى و در چه زمانى نازل شده است،به همین خاطر قرآن را در مدّت سه روز تمام مى کنم. (بحارالانوار، ج، ص 204، ح 1)

رَجاءُ بْنُ ضَحّاکٍ نیز می‌گوید: امام رضـا(ع) شبها در بستر خود بسیار قرآن تـلاوت مى‌کرد و چـون به آیه‌هاى بهشت و دوزخ مى‌رسید، مى‌گریست و بهـشت را از درگاه خـدا طلب مى‌کرد و از آتش دوزخ به خـدا پناه مى‌بـرد.

(عیون اخبار الرضا 2: 196، بحارالانوار 49: 94)

از آداب قرائت قرآن، درنگ و تأمل هنگام قرائت و توجّه به مضامین آیات است. درخواست بهشت هنگام رسیدن به آیات بهشت و پناه بردن به خدا هنگام تلاوت آیات مربوط به عذاب دوزخ، از نشانه‌هاى این توجّه و دقت است.

این قرائت همراه با تدبر تنها گوشه‌ای از انس آن حضرت(ع) با قرآن است؛ بلکه آن حضرت(ع) با قرآن زندگی می‌کرد و بر همین اساس اسـتدلال به قـرآن در هر کاری از جمله در مباحثات علمی‌یک امر طبیعی در سیره  وسبک زندگی ایشان است. البته همه اهل بیت پیامبر(صلی‌الله علیه و آله)، قرآن شناس‌ترین مردم هستند و علم قرآن از سوى خدا به آنان سپرده شده بود و امّت پیامبر، خوشه چین علوم و معارف آنانند. تسلّط حضرت رضا(ع) به قرآن در حدّى بود که هر سخن و جوابى را مستند به آیات قرآن مى‌کرد، تا راه انکار بر دیگران بسته شود. قرآن، حرف آخر را درباره موضوعات بیان مى‌کند و استناد سخنان به آیات قرآن، آن را قوى‌تر و قابل قبول‌تر مى‌سازد.

ابراهیم بن عباس مى‌گوید: مأمون امام رضا(ع) را با سؤال کردن از هر چیزى امتحان مى‌کرد، و امام در حالى که همه سخن و جواب و استشهادش قرآنى بود او را پاسخ مى‌داد. (عیون اخبار الرضا، ج 2، ص 193 ح 4)

  1. روزه‏‌داری

 

در قرآن بر نماز و روزه تأکید بسیار شده و حتی به‌عنوان دو اسباب و ابزار استعانت از خداوند بر آنها تأکید شده است. معصومان(ع) به نماز و روزه اهتمام ویژه داشتند.

ابراهیم بن عباس گفت:امام رضا(ع)روزه [مستحبى] زیاد مى‌گرفت و در هر ماه روزه سه روز (اوّل و آخر و وسط ماه) از او فوت نمى‌شد. (عیون اخبار الرضا 2: 184)

در احادیث است که روزه اول، وسط و آخر هرماه، ثواب روزه همه آن ماه را دارد و هر که چنین کند، «صائم الدهر»(همیشه روزه‌دار) به شمار مى‌رود.

منبع: ابنا